“Qofku dunida kuma noola sida ay dhab ahaan u tahay, balse wuxuu ku nool yahay sawirka maskaxdiisa kaga jira dunida.”
Oraahdan laga yaabee inaadan wali fahmin, si kooban haddaan kuugu sheego, oraahdan waxay xambaarsan tahay faham cilmiyeed oo qoto dheer, kuna saabsan sida aadanuhu u arko nolosha, u dareemo, uguna falceliyo dhacdooyinka ku xeeran.
Marka si fudud loo dhigana, waa : waxa na saameeya ma aha waxa dhaca, balse waa sida maskaxdeennu u fasirto waxa dhacaya.
1. Maskaxdu uma qaadato dunida si toos ah
Cilmiga Neuroscience iyo Cognitive Psychology ayaa caddeeyey in maskaxdu aysan si toos ah u qaadan dunida bannaanka taalla. Indhaha, dhegaha, iyo dareemayaashu waa aalado xog ururiya uun, balse maskaxda ayaa ah meesha xogtaas lagu fasirayo.
- Waxa aad aragto uusan ahayn xaqiiqda dhabta ah
- Balse uu yahay fasiraad maskaxeed oo ku dhisan khibrad iyo xusuuso aad horey u lahayd
- Laba qof ayaa isla dhacdo ah ayaa si kala duwan u fasirin kara
Laba qof ayaa isla dhacdo la kulmi kara, midna farxad ayuu ka dareemi karaa, midna murugo. Dhacdadu waa isku mid, balse fasiraadda maskaxeed ayaa kala duwan.
2. Maskaxdu waxay dhistaa “sawir gudaha ah”
Maskaxdu waxay si joogto ah u dhistaa waxa loo yaqaan Mental Model ama sawir maskaxeed. Sawirkan waxaa saldhig u ah:
- Khibradahaagii hore
- Waxbarashadaadi
- Dhaqankaagi
- Cabsida iyo rajada
- Rumaysadka iyo fikirka qofka
Qofku lama falgalo dunida si toos ah, wuxuu la falgalaa sawirka uu maskaxdiisu ka sameysay dunida. Taasi waa sababta dadku si kala duwan wax ugu arkaan, inkastoo ay ku nool yihiin deegaan isku mid ah.
3. Xaqiiqdu waa mid qofeed (Subjective Reality)
Cilmi-nafsigu wuxuu tilmaamayaa in qof walba uusan la macaamilin dunida sida ay tahay oo keliya, balse uu la macaamilo sida uu isagu u arko. Sidaas awgeed, qof walba wuxuu leeyahay “xaqiiqo” maskaxdiisa ka dhalatay.
- Qof ayaa aaminsan: “Dadku waa halis”
- Qof kale ayaa aaminsan: “Dadku waa fursad”
Labada qofba waxay la kulmaan dad isku mid ah, xaalado isku dhowna way wajahaan; hase yeeshee maskaxdoodu si kala duwan ayey u fasirtaa. Mid wuxuu u arkaa khatar, wuuna ka cararaa bulshada; kan kalena wuxuu u arkaa fursad, wuuna ku dhex kori karaaba.
Dunidu isma beddelin, dadka isma beddelin; waxa is beddelay waa sawirka maskaxda iyo fasiraadda laga bixiyay.
4. Maskaxdu waxay jeceshahay inay xaqiijiso wixii ay rumaysan tahay
Arrintan cilmi-nafsiyeed ahaan waxaa loo yaqaan Confirmation Bias. Waa dabeecad maskaxeed oo keenta in maskaxdu si gaar ah u xusho xogta iyo dhacdooyinka xaqiijinaya wixii ay hore u rumaysnayd, halka ay iska indha-tirto ama yareyso xogta ka soo horjeedda aragtideeda.
Tusaale ahaan, haddii qofku aaminsan yahay in:
- “Adduunku yahay meel xun oo dhib badan” – maskaxdiisu waxay si joogto ah u soo qaban doontaa xumaan, caqabado, iyo dhacdooyin murugo leh, xitaa haddii wax wanaagsan ay hareeraha ka jiraan.
- “Adduunku yahay meel fursado ka buuxaan” – wuxuu si fudud u arki doonaa albaabbo furan, xalal, iyo suurtagalnimada horumar, inkastoo ay jiri karaan caqabado.
Ugu dambayn, maskaxdu mar walba ma raadinayso runta dhammaystiran; badanaa waxay raadisaa wax xoojinaya sawirka ay hore u samaysatay. Taasi waa sababta ay fikradaha aan qaadanno si toos ah u saameeyaan sida aan u aragno nolosha.
5. Dareenkaagu kama yimaado dhacdada
Cilmiga Cognitive Behavioral Therapy (CBT) wuxuu si cad u xoojinayaa fikraddan, isaga oo tilmaamaya in waxa na saameeya uusan ahayn dhacdada lafteeda, balse uu yahay sida aan u fasiranno.
“Dhacdadu lafteedu ma dhaawacdo qofka; fasiraadda uu ka bixiyo ayaa dhaawacda.”
Tusaale fudud:
Qof ayaa kula hadli waayey muddo.
Haddii aad u fasirato: “Wuu i nacay,”
waxaad dareemi kartaa murugo, walbahaar, iyo niyad-jabba.
Haddii aad si kale u fasirato oo aad tiraahdo: “ Laga yaabee inuu mashquulsan yahay,”
waxaad dareemi doontaa deggenaansho, faham, iyo samir.
Dhacdadu waa isku mid, balse fasiraadda aad ka bixiso ayaa go’aamisa sida aad u dareemayso iyo sida ay noloshaada u saameyso.
6. Maxay tani ka dhigan tahay horumarka nolosha?
Marka qofku beddelo sawirka maskaxdiisa iyo qaabka uu wax u arko, wuxuu si tartiib ah u beddeli karaa:
- Dareenkiisa
- Go’aamadiisa
- Ficilladiisa
- Natiijada guud ee noloshiisa
Taasi waa sababta ay is-barashada, cilmi-nafsiga, iyo tababarrada horumarinta nafta diiradda u saaraan maskaxda iyo fikirka, halkii ay ka eegi lahaayeen duruufaha bannaanka oo keliya.
“Ilaahay ma beddelo xaaladda qoom ilaa ay beddelaan waxa ku jira naftooda.”
Gunaanadkii
Qofku kuma noola dunida sida ay dhab ahaan u tahay, wuxuu ku nool yahay sawirka maskaxdiisa kaga jira dunida.
Maskaxdaadu waa muraayadda aad dunida ka eegto, ee haddii muraayaddu qalloocantana duniduna qallooc bay kuula muuqanaysaa.
Mahadsanid.
Mohammed Aden