1. Asalka Ereyga “Education”
Ereyga Education wuxuu ka soo jeedaa Laatiinka ēdūcere, oo ka kooban:
ē/ex = "out of" (ka soo saarid)
dūcere = "to lead / to draw" (hogaamin, soo saarid).
Marka la isku daro wuxuu noqonayaa: to lead out — in wax laga soo saaro gudaha qofka. Tani waxay muujinaysaa in waxbarashadu aanay ku koobnayn xog lagu shubo ardayga , balse tahay hab lagu soo saaro;
- Hibada
- Xikmadda
- iyo Curinta, uu qofku horey u lahaa.
Qaar ka mid ah aqoonyahannadu waxay sidoo kale tilmaamaan xiriirka erayga educare, oo macnihiisu yahay "to nourish, to bring up” (kobcin iyo barbaarin). Taas waxay muujinaysaa in education uu leeyahay laba geesood:
- 1 .Soo saarid awoodaha iyo hibada qofka ku jira.
- 2. Kobcin iyo horumarinta awoodahaas iyadoo la adeegsanayo hagid iyo barbaarin.
2. Aragti Cilmi-nafsiyeed
Cilmi-nafsiyadu waxay maskaxda ilmaha u arkaan sida abuur (seed), halka waxbarashadu ay tahay beerid (gardening). Macallinku ma abuuro hibada, balse wuxuu kobciyaa waxa ku jiray ardayga si uu u iftiimo.
3. Aragti Falsafadeed
Socrates wuxuu aaminsanaa in aqoontu ku jirto gudaha qofka balse la ilaaway, loona baahan yahay in la soo saaro.
Paulo Freire wuxuu dhaliilay habka Banking Model oo ardayga looga dhigo dhalo madhan oo xog lagu shubayo.
Wuxuu ku adkeeyay in waxbarashadu tahay liberation – xorayn maskaxeed, si ardaygu iskiis u fakaro oo u su’aalo.
John Dewey: wuxuu ku adkeystay in waxbarashadu tahay “learning by doing” – ardaygu wuxuu si dhab ah wax u barta marka uu ficil ku hawlan yahay, halkii uu kaliya dhageysan lahaa.
Cilmi-nafsiyiin kale sida ;
Jean Piaget wuxuu sheegay in carruurtu ku koraan marxalado aqooneed (cognitive stages), taasoo muujinaysa in awoodda gudaha ay si tartiib tartiib ah u soo baxdo.
Lev Vygotsky wuxuu xoogga saaray doorka bulshada iyo wada shaqeynta, isagoo tilmaamay in fahamka gudaha qofka uu ka soo baxo isdhexgalka uu la leeyahay dadka kale.
4. Dhaqan ahaan (In Practice)
Qaabka waxbarasho ee lagu soo saaro gudaha qofka wuxuu leeyahay astaamo muhiim ah:
- Ardayga dhexda la dhigayo (Student-Centered): Ardayga ayaa udub-dhexaad u ah barashada, su’aalihiisa iyo xiisihiisa waa la tixgeliyaa.
- Critical Thinking: Ardaygu wuxuu bartaa falanqeyn, qiimeyn iyo isbarbardhig, halkii uu kaliya xog xafidi lahaa.
- Barashada Firfircoon (Active Learning): Waxbarashada ku dhisan ka-qaybgal, dood, cilmi-baaris iyo mashruucyo.
- Macallinka oo noqda Hage (Teacher as Facilitator): Macallinku waa hage iyo fududeeye, ma aha isha xogta oo kaliya.
5. Tusaale
Banking Model: Ardaygu waa sida dhalo madhan oo macallinku biyo ku shubayo – xog dibedda ah ayaa lagu buuxinayaa.
Drawing Out Model: Ardaygu waa sida ceelka oo kale; macallinka wuxuu ka caawiyaa sidii biyaha gudaha ugu jiray loo soo saari lahaa.
Labada qaabba mararka qaar waa muhiim: xog dibadda ah ayaa loo baahan yahay, balse waa in la dheellitiraa iyadoo ardayga loo oggolaanayo inuu muujiyo hibadiisa iyo fikirkiisa gaarka ahba.
6. Saameynta Mustaqbalka
Haddii arday wax lagu baro qaabka xog-shubista ah, wuxuu noqon karaa qof ku tiirsan dadka kale oo hal-abuurnimadiisu ay yaraato. Haddiise ardayga laga soo saaro waxa uu horey u lahaa, waa qaabka ee Drawing Out Model, wuxuu noqon karaa qof madax-bannaan, hal-abuur leh, bulshada wax weyn ku soo kordhin kara, Alle idamkii.
Gunaanadkii iyo Gabagabadii
Education waa soo saaridda waxa gudaha qofka ku jira, taas oo ka duwan fahamka xaddidan ee lagu buuxiyo xog. Waxbarashada dhabta ahi waa isku dhaf ah oo kala ah:
- Soo saaridda awoodaha gudaha.
- Kobcinta iyo barbaarinta awoodahaas iyadoo la adeegsanayo macallin hage iyo deegaan firfircoon.